|
Τὸ
ἀριθμητικὸ λάθος τοῦ Χρυσάνθου τοῦ ἐκ Μαδύτων,
τοῦ Δρ. Παναγιώτη Δ. Παπαδημητρίου
Ὡς γνωστόν, ὁ Χρύσανθος δίνει τὴν διατονικὴ κλίμακα σὲ τμήματα (γραμμές) 12-9-7-12-12-9-7. Κατ’ ἀρχὴν χρειάζεται προσοχὴ καθότι τὰ τμήματα τοῦ Χρυσάνθου προκύπτουν ἀπὸ λόγους μηκῶν χορδῶν[1], «τὰ διαστήματα, δι κε, κε ζω, ζω νη,... ἔχουσι λόγον τοιοῦτον, 12, 9, 7...», καὶ ὡς ἐκ τούτου δὲν εἶναι τὰ γνωστά μας μουσικὰ διαστήματα (κόμματα), ὡς π.χ. τῆς Μουσικῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ 1881, ἢ τῆς Εὐρωπαϊκῆς μουσικῆς. Ἀνεξαρτήτως αὐτοῦ, εἶναι γεγονός (καὶ ἄγνωστο ἐν πολλοῖς) ὅτι οἱ ἁπλοὶ ἀριθμητικοὶ ὑπολογισμοὶ τοῦ Χρυσάνθου στὸν προσδιορισμὸ τῶν τμημάτων 12, 9, 7 εἶναι μερικῶς λανθασμένοι. Τὴν ὑπόδειξη τοῦ λάθους τοῦ Χρυσάνθου ἐπισημαίνει ἡ Ἐπιτροπὴ τοῦ 1881[2], ἀλλὰ χωρὶς ἀρκετὲς λεπτομέρειες, ἀσκῶντας πάντως δριμυτάτη κριτική. Σὲ αὐτὸ τὸ ἄρθρο μας, ὑποδεικνύουμε τὸ ἀριθμητικὸ λάθος τοῦ Χρυσάνθου (δηλ. σύμφωνα μὲ τὴν μεθοδολογία του: τὰ τμήματα δι-κε, κε-ζω, ζω-νη εἶναι 12, 8, 7, καὶ ὡς ἐκ τούτου τὸ ἄθροισμα τῶν τμημάτων του εἶναι ὄχι 68, ἀλλὰ 66), ἀλλὰ καὶ τὸ ἀσυμβίβαστον τῆς μεθοδολογίας του, καὶ σχολιάζουμε σχετικά.
1. Ἡ διατονικὴ κλίμακα τοῦ Χρυσάνθου.
Ὁ καθορισμὸς τῶν διαστημάτων (τῆς διατονικῆς κλίμακας) κατὰ τὸν Χρύσανθο, δίνεται στὶς σελίδες 26-28 τοῦ μεγάλου θεωρητικοῦ του[3] (σχῆμα 1):
Ο-κε = 8/9, καὶ Δι-κε = 1/9.
Ο-ζω = 8/9 - 8/9 x 1/12 = 22/27, καὶ κε-ζω = 8/9 x 1/12.
Ο-νη = 3/4, καὶ ζω-νη = 22/27 - 3/4 = 7/108.
Ο-πα = 8/9 x 3/4 = 2/3, καὶ νη-πα = 3/4 - 2/3 = 1/12.
Ο-βου = 11/12 x 2/3 = 11/18, καὶ πα-βου = 2/3 - 11/18 = 1/18.
Ο-δι = 1/2 x 1 = 1/2.
Ο-γα = 1/2 + 1/8 x 1/2 = 9/16, καὶ βου-γα = 11/18 - 9/16 = 7/144, καὶ γα-δι = 9/16 - 1/2 = 1/16.
Σχῆμα 1. Κατασκευὴ τῆς διατονικῆς κλίμακας τοῦ Χρυσάνθου.
2. Ὁ ὑπολογισμὸς τῶν τμημάτων κατὰ τὸν Χρύσανθο καὶ τὸ λάθος του.
Γράφει ὁ Χρύσανθος, στὴν σ. 26 τοῦ μεγάλου θεωρητικοῦ[4] του:
«Τὰ διαστήματα δι κε, κε ζω, ζω νη, ὅτι ἔχουσι λόγον τοιοῦτον, 12, 9, 7, δεικνύεται ἐντεῦθεν· ὡς δι κε : κε ζω :: 1/9 : 1/12, ἤγουν 4/36 : 3/36. ἀλλὰ μὴν ὡς 4/36 : 12 :: 3/36 : χ, ὅ ἐστι, 4 : 12 . 36 :: 3 : 36 χ, ἄρα 4 . 36 χ = 12 . 36 . 3. ἄρα χ=9.
Ὅταν ὅλη ἡ χορδὴ ὑποτεθῇ 27, τῷ
μὲν Δι ἀναλογεῖ τὸ 27/27 κλάσμα, ἤγουν τὸ 1. τὼ δὲ κε, τὸ 24/27, ἤγουν τὸ 8/9.
τῷ δὲ ζω, τὸ 22/27. καὶ τῷ νη, τὸ 3/4. ἄρα καὶ τῷ διαστήματι ζω νη, τὸ 7/108.
διότι 1/4 - 5/27 = 27/108 - 20/108 = 7/108. ὅθεν ὡς δι κε : ζω νη :: 1/9 :
7/108. ἀλλὰ μὴν ὡς 1/9 : 12 ::
Οἱ παραπάνω ὑπολογισμοὶ τοῦ Χρυσάνθου[5], θὰ μποροῦσαν νὰ γραφοῦν ἀπλούστατα ὡς ἐξῆς:
«δι κε : κε ζω = 1/9 : 1/12 = 12/9 καὶ δι κε : ζω νη = 1/9 : 7/108 = 12/7».
Ἄρα ἔδειξε ὁ Χρύσανθος ὅτι τὰ διαστήματα δι κε, κε ζω, ζω νη, «ἔχουσι λόγον τοιοῦτον, 12, 9, 7».
Ποιὸ εἶναι ὅμως τὸ λάθος του;
Τὸ λάθος του εἶναι ὅτι θεωρεῖ τὸ διάστημα κε-ζω = 1/12, ἐνὼ ὅπως δείξαμε στὴν παράγραφο §1, κε-ζω = 8/9 x 1/12.
Ἄρα τὰ διαστήματα, σύμφωνα μὲ τὴν μεθοδολογία τοῦ Χρυσάνθου, ἔχουν στὴν πραγματικότητα λόγο:
δι κε : κε ζω = 1/9 : (8/9 x 1/12) = 12/8 καὶ δι κε : ζω νη = 1/9 : 7/108 = 12/7·
δηλαδὴ τὰ διαστήματα δι-κε, κε-ζω, ζω-νη ἔχουν λόγο 12, 8, 7, καὶ ὄχι 12, 9, 7 ὅπως ἔδειξε ὁ Χρύσανθος (καὶ ἔπεισε σχεδὸν τοὺς πάντες). Αὐτὸ τὸ λάθος τὸ σημειώνει καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ τοῦ 1881 ὡς προαναφέραμε στὴν ἀρχή.
Νὰ σημειώσουμε ὅτι ὁ Χρύσανθος ἐπαναλαμβάνει τὸ λάθος του στὶς σ. 97-98 τοῦ μεγάλου θεωρητικοῦ[6] του: «Ὅταν ὑποτεθῇ τὸ δι κε ἴσον 12, εὐρίσκεται τὸ μὲν κε ζω ἴσον 9, τὸ δὲ ζω νη ἴσον 7. Τότε καὶ ἐπὶ τῆς χορδῆς εὑρίσκεται τὸ δι κε νὰ ἔχῃ λόγον πρὸς μὲν τὸν κε ζω, ὅν 1/9 : 1/12· πρὸς δὲ τὸ ζω νη, ὅν 1/9 : 7/108».
3. Τὸ ἀσυμβίβαστον τῆς μεθοδολογίας τοῦ Χρυσάνθου.
Δείξαμε (σύμφωνα μὲ τὴν μεθοδολογία τοῦ Χρυσάνθου) ὅτι:
(μείζων : ἐλάσσων) - δι κε : κε ζω = 12/8, καὶ (μείζων : ἐλάχιστος) - δι κε : ζω νη = 12/7.
Εὔκολα δεικνύεται ὅτι:
(μείζων : ἐλάσσων) - νη πα : πα βου = 12/8, καὶ (μείζων : ἐλάχιστος) - νη πα : βου γα = 12/7.
Ὅμως, τὸ ἀσυμβίβαστον τῆς μεθοδολογίας τοῦ Χρυσάνθου εἶναι ὅτι, σύμφωνα μὲ τὴν μεθοδολογία του, θὰ ἔπρεπε π.χ.
μείζων : μείζων = 1 (=12/12),
καθότι ὅταν δίνει τὴν κλίμακα, δίνει π.χ. νη πα = γα δι = δι κε = 12. Ὅμως δὲν εἶναι ἔτσι γιὰ διαφορετικοὺς μείζονες τόνους, π.χ.
δι κε : νη πα = 1/9 : 1/12 = 12/9.
Τὸ ἀσυμβίβαστον, ὁ Χρύσανθος τὸ ...λύνει λέγοντας[7]: «ἂν ὑποτεθῇ ὅτι τὸ διάστημα τοῦ μείζονος τόνου εἶναι ἴσον μὲ 12 γραμμὰς, τὸ διάστημα τοῦ μὲν ἐλάσσονος τόνου εὑρίσκεται ἴσον μὲ 9 γραμμὰς, τοῦ δὲ ἐλαχίστου τόνου εὑρίσκεται ἴσον μὲ 7 γραμμάς».
Ὁπότε νομίζουμε (ἀναφερόμενοι στὴν διατονικὴ κλίμακα), καθότι ὁ Χρύσανθος ἀποκρύπτει οὐσιαστικὲς λεπτομέρειες (ἐνὼ πολλαχοῦ ἀναλύει ὀφθαλμοφανέστατα πράγματα), ὅτι θέτει ὅλους τοὺς μείζονες 12 γραμμές (τμήματα), καὶ μετά, ἀπὸ τοὺς ἀντίστοιχους μείζονες τοῦ ἑκάστου τετραχόρδου ὑπολογίζει στὰ ἀντίστοιχα τετράχορδα (π.χ. Δι-νη, νη-γα, στὸ σχῆμα 1) τοὺς ἐλάσσονες σὲ 8 (9), καὶ τοὺς ἐλάχιστους σὲ 7, σύμφωνα μὲ τὶς παραπάνω σχέσεις. Ὅμως ἂν εἶναι ὄντως ἔτσι, δὲν ὑπάρχει μαθηματικὴ σχέση μεταξὺ τῶν τμημάτων (γραμμῶν) του, καὶ τῆς διατονικῆς του, ὅπως τὴν δίνει στὸ σχῆμα 1 (μαθηματικὴ σχέση ὑπάρχει μόνο στὰ ἐπιμέρους τετράχορδα, καὶ ὄχι σὲ ὅλην τὴν κλίμακα).
4. Σχόλια.
Βάσει τῶν προηγουμένων, ἡ διατονικὴ κλίμακα τοῦ Χρυσάνθου σὲ τμήματα/γραμμές (καθὼς τὰ ὀρίζει αὐτός, καὶ παραθεωρώντας τὸ ἀσυμβίβαστον τῆς μεθοδολογίας του) εἶναι
12-8-7-12-12-8-7,
καὶ τὸ ὁποῖο ἔχει σὰν συνέπεια ὅτι τὸ ἄθροισμα τῶν τμημάτων του εἶναι 66 καὶ ὄχι 68!
Μᾶς ἐκπλήσει πάντως τὸ γεγονός, ὅτι αὐτὸ τὸ ἀπλὸ ἀριθμητικὸ λάθος τοῦ Χρυσάνθου εἶναι ἐν πολλοῖς ἄγνωστο τὴν σήμερον, ὅπως ἐπίσης καὶ τὸ ἀσυμβίβαστο τῆς μεθοδολογίας του. Ἐπίσης τὰ τμήματά του, ὡς λέει ὁ Χρύσανθος καὶ ἀναφέραμε στὴν ἀρχὴ, προκύπτουν ἀπὸ λόγους μηκῶν χορδῶν, «τὰ διαστήματα, δι κε, κε ζω, ζω νη,... ἔχουσι λόγον τοιοῦτον, 12, 9, 7...», καὶ ὡς ἐκ τούτου δὲν εἶναι τὰ γνωστά μας μουσικὰ διαστήματα (κόμματα), ὡς π.χ. τῆς Μουσικῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ 1881, ἢ τῆς Εὐρωπαϊκῆς μουσικῆς. Στὸ Παράρτημα, δίνουμε τὸν συγκερασμὸ τῆς διατονικῆς κλίμακας τοῦ Χρυσάνθου σὲ κόμματα, σύμφωνα μὲ τὴν μέθοδο συγκερασμοῦ μας[8], καὶ ὁ ὁποῖος συγκερασμὸς δίνει ἕνα ἐνδιαφέρον ἀποτέλεσμα.
Νὰ τονίσουμε ὅτι δὲν βάλλουμε τώρα κατὰ τοῦ Χρυσάνθου γιὰ τὸ ἀριθμητικό του λάθος (καὶ γιὰ τὴν ὅποια «θεωρία» του), κάτι ποὺ εἶναι δυνατὸν νὰ γίνει. Ὅμως, τὸ θέμα εἶναι ἄλλο. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ προτείνει κάποιος (ὁ Χρύσανθος ἐν προκειμένῳ) μιὰ καινὴ θεωρία, μὲ μαθηματικοὺς ὑπολογισμοὺς ποὺ θυμίζουν μαθητῆ ΣΤ’ Δημοτικοῦ, στὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο, στοὺς τότε Ψάλτες, καὶ ὅλοι νὰ τὴν ἀποδέχονται χωρὶς κὰν νὰ τὴν ἐλέγξουν; Γιατὶ ἂν τὴν ἔλεγχαν (ἐκτὸς καὶ ἂν δὲν εἶχαν τὶς γνώσεις νὰ τὴν ἐλέγξουν) ἔστω καὶ τυπικῶς, τὸ πρῶτο πράγμα ποὺ θὰ ἔλεγχαν θὰ ἦταν οἱ κλίμακες (χωρὶς κλίμακα, τὶ ψέλνεις;). Παρόμοιο ἐρώτημα ἀπευθύνεται φυσικά, καὶ στοὺς ἕτερους θεωρητικοὺς τῆς τότε ἐποχῆς ποὺ ἀντέγραψαν τὰ ἀποτελέσματα τῆς «θεωρίας» τοῦ Χρυσάνθου. Ἀπὸ αὐτὰ τὰ ἐρωτήματα, ἐμεῖς βλέπουμε τὴν τότε προχειρότητα, καὶ τὴν ἀδικαιολόγητη (ἢ δικαιολογημένη γιὰ ἄγνωστους σὲ ἐμᾶς λόγους) βιασύνη στὴν ἀποδοχὴ, ἀλλὰ καὶ ἀστραπιαῖα διάδοση τῆς Νέας Μεθόδου.
Τέλος, ἂς σημειωθεῖ ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ τοῦ 1881 μιλώντας γιὰ τὴν ἐργασία τοῦ Χρυσάνθου στὴν κλίμακα, μιλάει γιὰ «ἐν πολλοῖς ἐσφαλμένη, φαντασιώδη καὶ ἀόριστο» ἐργασία[9].
γ' πρόχειρη (τρέχουσα) διαδικτυακὴ ἔκδοση:
16/8/2005
Παράρτημα - Συγκερασμὸς διατονικῆς Χρυσάνθου
Ἡ διατονικὴ κλίμακα τοῦ Χρυσάνθου (σχῆμα 1), δίνεται καὶ ὡς ἐξῆς σὲ λόγους μηκῶν γειτονικῶν χορδῶν:
Νη - 9/8 - Πα - 12/11 - Βου - 88/81 - Γα - 9/8 - Δι - 9/8 - Κε - 12/11 - Ζω - 88/81 - Νη'.
Σύμφωνα μὲ τὴν μεθοδολογία τοῦ Χρυσάνθου, καὶ μὲ σωστὸ ὑπολογισμὸ (καὶ παρὰ τὸ ἀσυμβίβαστον) ἡ παραπάνω κλίμακα «ἔχει» ὡς ἐξῆς:
Νη - 12 - Πα - 8 - Βου - 7 - Γα - 12 - Δι - 12 - Κε - 8 - Ζω - 7 - Νη',
ὅπου τὰ 12, 8, 7 εἶναι οἱ γραμμὲς (τμήματα) τοῦ Χρυσάνθου, ποὺ προέκυψαν ὅπως εἴδαμε στὴν §2 ἀπὸ τὴν ἀπλοποίηση τῶν λόγων τῶν μηκῶν τῶν χορδῶν (λαμβάνοντας τὸν μείζονα τόνο 12 γραμμές, §3).
Ἂς δοῦμε ὅμως καὶ τὸν συγκερασμὸ τῆς κλίμακας τοῦ Χρυσάνθου (σχῆμα 1) σὲ κόμματα (ἴσα μουσικὰ διαστήματα[10]), ὅπου γιὰ κλίμακα μὲ ἄθροισμα Ν κομμάτων, τὸ κόμμα ὀρίζεται ὡς ὁ ἀριθμὸς
Ἀπὸ τὴν προαναφερθεῖσα ἐργασία μας[11], ἔχουμε ὅτι γιὰ Ν≤100, οἱ 3 καλύτερες συγκράσεις εἶναι οἱ ἐξῆς:
Γιὰ Ν=66, ἡ μέθοδός μας[12] βρίσκει τὸν ἐξῆς συγκερασμό:
Ν=66 ® Νη - 12 - Πα - 8 - Βου - 7 - Γα - 12 - Δι - 12 - Κε - 8 - Ζω - 7 - Νη'.
Ὁ παραπάνω συγκερασμὸς εἶναι ὁ ἀκριβέστερος σύμφωνα μὲ τὴν μεθοδολογία μας γιὰ Ν=66, ἀλλὰ ὡς πρὸς τὴν προσέγγιση στὴν διατονικὴ κλίμακα τοῦ σχήματος 1, εἶναι πολὺ λιγότερο ἀκριβὴς ἀπὸ τὶς 3 προαναφερθεῖσες συγκερασμένες κλίμακες τῶν Ν=94, 65, 41.
Εἶναι ἐνδιαφέρον ὅτι γιὰ Ν=66, ἡ μέθοδός μας δίνει ἀριθμὸ κομμάτων, ἴδιο μὲ τὶς γραμμὲς (τμήματα) τοῦ Χρυσάνθου, ἀλλὰ δὲν θὰ πρέπει νὰ ξεχνᾶμε ὅτι ἄλλο οἱ γραμμὲς τοῦ Χρυσάνθου (δὲς §3), καὶ ἄλλο τὰ κόμματα (ἴσα μουσικὰ διαστήματα).
[1] Χρυσάνθου τοῦ ἐκ Μαδύτων, Θεωρητικὸν Μέγα τῆς Μουσικῆς, Τεργέστη 1832 (ἀνατύπωσις ἐκδ. Κουλτούρα), σ. 26. [2] Μουσικὴ Ἐπιτροπὴ τοῦ Οἰκ. Πατρ. (1881), Στοιχειώδης διδασκαλία τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς - ἐκπονηθεῖσα ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ψαλτηρίου, Κωνσταντινούπολις 1888 (ἀνατύπ. ἐκδ. Κουλτούρα), σ. 10. [3] Χρυσάνθου τοῦ ἐκ Μαδύτων, ὅ.π.. [4] Χρυσάνθου τοῦ ἐκ Μαδύτων, ὅ.π.. [5] Οἱ ὑπολογισμοὶ τοῦ Χρυσάνθου μπερδεύουν μὲ τὴν πρώτη ματιά, καθότι «κοινῶς» πάει Κόρινθο Ἀθήνα, μέσῳ Ρίου-Ἀντιρρίου. Ἐπίσης, ὁ Χρύσανθος στοὺς ὑπολογισμούς του, ὅταν ἐμφανίζει τὸ 12 καὶ τὸ χ, ὑποννοεῖ ὅτι τὸ 12 ἀντιστοιχεῖ στὸ δι κε, καὶ φυσικὰ τὸ χ στὸ ἄλλο (ζητούμενο) διάστημα. [6] Χρυσάνθου τοῦ ἐκ Μαδύτων, ὅ.π.. [7] Χρυσάνθου τοῦ ἐκ Μαδύτων, ὅ.π., σ. 21. [8] Παναγιώτης Δ. Παπαδημητρίου, Μέθοδος συγκερασμοῦ κλιμάκων - οἱ διατονικὲς κλίμακες τοῦ Διδύμου, τῆς Ἐπιτροπῆς, τοῦ Χρυσάνθου, καὶ οἱ συγκράσεις τους, ἔκδ. 29/6/05. [9] Μουσικὴ Ἐπιτροπὴ τοῦ Οἰκ. Πατρ. (1881), ὅ.π., σ. 9, 10. [10] Χρόνης Θ. Μωϋσιάδης καὶ Χαράλαμπος Χ. Σπυρίδης, Ἐφαρμοσμένα Μαθηματικὰ στὴν Ἐπιστήμη τῆς Μουσικῆς, ἐκδόσεις Ζήτη, Θεσσαλονίκη 1994, σ. 39. [11] Παναγιώτης Δ. Παπαδημητρίου, ὅ.π., Πίνακας 8. [12] Παναγιώτης Δ. Παπαδημητρίου, ὅ.π..
|
